Filosoferen met Orunmila – over hoe alles bij elkaar hoort

Toelichting voor de gespreksleider

Voor deze filosofieles laten we ons inspireren door Nigeriaanse filosoof Orunmila. Natuurlijk doen we dat op het niveau van de leerlingen van groep 3 en 4. De onderstaande toelichting is bedoeld als extra context voor de leerkracht als gespreksleider.

Orunmila is een klassiek filosoof uit Afrika, een tijdgenoot en vakbroeder van Socrates. Hoewel Socrates in de westerse filosofie veel bekender is en wel gezien wordt als de grondlegger van onze manier van filosoferen, zijn er veel overeenkomsten tussen beiden. Net als Socrates zette Orunmila de dialoog centraal en was zijn uitgangspunt ‘ik weet dat ik niets weet’. Er is immers meer te onderzoeken dan dat je kunt weten. Beide filosofen hebben geen geschreven teksten nagelaten, maar zijn bekend gebleven door de (mondelinge en schriftelijke) overlevering.

Er bestaat echter ook een belangrijk verschil in het denken van deze twee oude filosofen. In de traditie van Socrates denken we vooral in tegenstellingen: om beter te begrijpen stellen we zaken tegenover elkaar. Orunmila was een gelijkheidsdenker: hij ging vooral uit van eenheid en hoe de dingen met elkaar in verbinding staan. Ook in de Afrikaanse Ubuntu-filosofie wordt op die manier gedacht: “ik ben omdat wij zijn.” Deel en geheel vullen elkaar aan.

Opzet

In deze filosofieles werk je met afbeeldingen op het bord. Je kunt daarvoor een gesprekskring maken die niet helemaal rond is, maar als een hoefijzer naar het bord toe staat. De les bestaat uit drie rondes: twee rondes creatief denken en één ronde filosoferen. Bij de rondes creatief denken maak je gebruik van een PPT (als PDF) op het bord.

Introductie

Leid het filosoferen in. Benoem het onderwerp van de les: ‘Alles hoort bij elkaar.’ Introduceer de les als volgt: Sommige filosofen denken dat alles bij elkaar hoort: alles in de wereld en in de ruimte heeft met elkaar te maken. Dat is een interessant idee. Zou het waar zijn? In deze les gaan we dat onderzoeken. Daar heb je je denkhoofd, maar ook je fantasie bij nodig.

Gespreksregels

Geef aan dat het vandaag iets anders gaat dan de leerlingen gewend zijn en dat jullie werken met het bord. Benoem de gespreksregels die je hanteert.

Ronde 1 – creatief denken

Open de PDF onder deze link: FOS – Alles hoort bij elkaar 1. Daarop staan drie fotoparen weergegeven die op een vrij herkenbare manier bij elkaar horen. Laat steeds één fotopaar zien en stel de vraag die daarbij staat. Vraag de leerlingen om eerst in tweetallen te overleggen en bespreek daarna de uitkomsten klassikaal. Alle antwoorden zijn goed.

Ronde 2 – creatief denken

Open de PDF onder deze link: FOS – Alles hoort bij elkaar 2. Daarop staan drie fotoparen weergegeven die niets met elkaar te maken lijken te hebben. De uitdaging voor de leerlingen is om op creatieve wijze toch een relatie te bedenken. Laat steeds één fotopaar zien en stel de vraag die daarbij staat. Vraag de leerlingen om eerst in tweetallen te overleggen en bespreek daarna de uitkomsten klassikaal. Lukt het niet om iets te verzinnen? Moedig de leerlingen aan om hun fantasie te gebruiken en doe eventueel zelf mee in het bedenken van oplossingen. Alle antwoorden zijn goed.

Ronde 3 – filosoferen

Filosofeer over eenheid aan de hand van (enkele van) de volgende vragen.

  • Hoort alles bij alles? Heeft alles op een of andere manier met elkaar te maken?
  • Denk jij dat alles in de wereld en het heelal bij elkaar hoort? Waarom denk je dat?
  • Hoor jij ook ergens bij? Bij wie of wat hoor jij?
  • Is het fijn om ergens bij te horen?
Afsluiting

Sluit het gesprek af met een korte samenvatting. Evalueer samen hoe deze manier van filosoferen is verlopen. Was het leuk? Was het moeilijk? Heb je iets nieuws ontdekt?